އީރާނުގެ ހަމަލާތައް: އިސްރާއީލާއި އެގައުމުގެ ބައިވެރިންނަށް ލިބުނު ގެއްލުންތައް
2026 ފެބްރުއަރީ 28 ވީ ދުވަހުގެ ފަތިހު، އެމެރިކާ އާއި އިސްރާއީލު ގުޅިގެން އީރާނަށް އަމާޒުކޮށް ދިން "އޮޕަރޭޝަން އެޕިކް ފިއުރީ" ގެ ސަބަބުން މެދުއިރުމަތީގެ މަސްލަހަތު މުޅިން ގޯސްވެ، ފާޅުކަން ބޮޑު ހަނގުރާމައެއް ފެށިގެން ދިޔައެވެ. މި އަސްކަރީ ހަރަކާތުގައި މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ހަމަލާދީފައިވަނީ އީރާނުގެ ސިޔާސީ ލީޑަޝިޕަށާއި، ނިއުކްލިއާ މަޝްރޫއުތައް ހިންގާ ތަންތަނުގެ އިތުރުން މިސައިލް އުފައްދާ މަރުކަޒުތަކަށެވެ. މި ހަމަލާތަކުގައި އީރާނުގެ އެންމެ މަތީ ލީޑަރު އަލީ ޚާމަނާއީގެ އިތުރުން ސަރުކާރުގެ އިސް ގިނަ ބޭފުޅުންތަކެއް ވަނީ މަރުވެފައެވެ.
މި ހަމަލާތަކަށް ރައްދު ދިނުމުގެ ގޮތުން އީރާނުން ވަނީ ވަގުތުން ވަރުގަދަ ފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅާފައެވެ. އެގޮތުން އިސްރާއީލުގެ އިތުރުން، އެ ސަރަހައްދުގައި ހުރި އެމެރިކާގެ އަސްކަރީ މަރުކަޒުތަކަށާއި އެމެރިކާއާ ގުޅިފައިވާ ގައުމުތަކަށް އަމާޒުކޮށް ގިނަ އަދަދެއްގެ ޑްރޯން އާއި މިސައިލް ހަމަލާތައް ފޮނުވާލިއެވެ. އީރާނުގެ މި ހަމަލާތަކުގެ ސަބަބުން ގިނަ ބަޔަކު މަރުވެ، އިމާރާތްތަކާއި ވަސީލަތްތައް ސުންނާފަތިވެ، އިގްތިސާދީ ގޮތުން ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ލިބި، މުޅި ސަރަހައްދުގެ ހަމަޖެހުން ވަނީ ގެއްލިފައެވެ.
އީރާނުގެ އެންމެ ބޮޑު ވާދަވެރިޔާގެ ގޮތުގައި ބެލެވޭ އިސްރާއީލަށް، ބަދަލުހިފުމުގެ ގޮތުން ފޮނުވާލި ފުރަތަމަ ހަމަލާތަކުގެ ސަބަބުން ބޮޑެތި ނުރައްކާތަކަކާ ކުރިމަތިލާން ޖެހުނެވެ. ތެހެރާނުން އިސްރާއީލުގެ ރަށްތަކަށް އަމާޒުކޮށް ގިނަ އަދަދެއްގެ ޑްރޯންތަކާއި ބެލިސްޓިކް މިސައިލްތައް ފޮނުވާލާފައިވާއިރު، މިއީ އެ ގައުމުގެ ތާރީޚުގައިވެސް ދެވުނު އެންމެ ނުރައްކާތެރި އެއް ހަމަލާއެވެ.
އިސްރާއީލުގެ އަސްކަރިއްޔާ (އައި.ޑީ.އެފް) އިން ހާމަކުރި ގޮތުގައި، ޖުމްލަ 1،600 އަށް ވުރެ ގިނަ މިސައިލާއި ޑްރޯން އެ ގައުމަށް ފޮނުވާލިއެވެ. މީގެ ތެރެއިން ގިނަ ހަމަލާތަކެއް "އަޔަން ޑޯމް" އަދި "ޑޭވިޑްސް ސްލިންގް" ފަދަ ވައިގެ ދިފާއީ ނިޒާމުތަކުން ނާކާމިޔާބު ކޮށްލި ނަމަވެސް، ހަމަލާތައް އިންތިހާއަށް ގިނަވުމުގެ ސަބަބުން ބައެއް ސަރަހައްދުތަކުގެ ދިފާއީ އައްޑަނަތައް ފޫއަޅުވާލައި، ސީދާ އަމާޒަށް ހަމަލާތައް އެރުމުގެ ސަބަބުން ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ވަނީ ލިބިފައެވެ.
އިސްރާއީލުގެ ރަސްމީ ފަރާތްތަކުން ހާމަކޮށްފައިވާ ތަފާސްހިސާބުތަކަށް ބަލާއިރު، ހަމަލާތަކުގައި 12 މަދަނީންގެ ފުރާނަ ގެއްލި، 11 މީހަކު ވީނުވީއެއް ނޭނގި ގެއްލިފައިވާއިރު، 1،619 މީހަކަށް އެކިވަރުގެ އަނިޔާތައް ވަނީ ލިބިފައެވެ. މީގެ އިތުރުން ސިފައިންގެ 14 މީހަކަށް ވެސް އަނިޔާވެފައިވާކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ. މީގެ ތެރެއިން އެންމެ ނުރައްކާތެރި އެއް ހާދިސާ ހިނގާފައިވަނީ ބެތު ޝެމޭޝް އަށެވެ. އެ ރަށަށް އަމާޒުވި މިސައިލް ހަމަލާއެއްގައި އެއްފަހަރާ ނުވަ މީހަކު މަރުވިއެވެ. ތެލް އަވީވުން ލިބޭ މައުލޫމާތުތައް ބުނާގޮތުން، ކްލަސްޓާ ވޯހެޑް ހަރުކޮށްފައިވާ މިސައިލްތައް އުސް އިމާރާތްތަކަށް އެރުމުގެ ސަބަބުން ބޮޑެތި ހަލާކުތަކެއް ވެ، އާންމުންގެ މެދުގައި ބޮޑު ބިރުވެރިކަމެއް އުފެދުނެވެ. ގުދުސް އާއި ތެލް އަވީވް ފަދަ ސިޓީތަކުގައި ނުރައްކަލުގެ ސައިރަންތައް މެދުނުކެނޑި އެޅުމުގެ ސަބަބުން، މިލިއަނަކަށްވުރެ ގިނަ މީހުން ވަނީ ރައްކާތެރިކަން ހޯދުމަށް ބިންގަރާސްތަކަށް ވަދެފައެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ހޮސްޕިޓަލްތަކުގައި ތިބި ބަލިމީހުން ރައްކާތެރި ސަރަހައްދުތަކަށް ބަދަލުކުރުން ވެސް ހިމެނެއެވެ.
އިމާރާތްތަކާއި ވަސީލަތްތަކަށް ލިބުނު ގެއްލުންތަކަށް ބަލާއިރު، ވައިޒްމަން އިންސްޓިޓިއުޓް އޮފް ސައިންސަށް އެކަނިވެސް 500 އާއި 700 މިލިއަން ޑޮލަރާ ދެމެދުގެ ގެއްލުމެއް ލިބިފައިވާ ކަމަށް ބެލެވެއެވެ. އަދި އަސްކަރީ މަރުކަޒުތަކުގައި އޮތް އެފް-15 އީ މަރުކާގެ ބައެއް ހަނގުރާމަމަތީ ބޯޓުތައް ހަލާކުވެފައިވާއިރު، މިއިން ކޮންމެ ބޯޓެއްގެ އަގު 90 އާއި 100 މިލިއަން ޑޮލަރާ ގާތްކުރެއެވެ. އިގްތިސާދީ ގޮތުން ކުރިމަތިވަމުންދާ ހީނަރުކަން ވެސް ވަނީ އިންތިހާއަށް ބޮޑުވެފައެވެ. ފައިނޭންސް މިނިސްޓްރީގެ އަންދާޒާތަކުން ދައްކާގޮތުގައި، ތައުލީމީ މަރުކަޒުތަކާއި ވިޔަފާރިތައް ހުއްޓުމަކަށް އައުމާއި، ރިޒާވް ސިފައިން ހަރަކާތްތެރިވާން ޖެހުމުގެ ސަބަބުން ކޮންމެ ހަފުތާއަކު 9.4 ބިލިއަން ޝެކެލް (ގާތްގަނޑަކަށް 2.93 ބިލިއަން ޑޮލަރު) ގެއްލުންވެއެވެ. ހޯމް ފްރަންޓް ކޮމާންޑުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ހަރުކަށި ފިޔަވަޅުތަކުގެ ސަބަބުން، ހަމަލާގެ އަސަރުކުރި ސަރަހައްދުތަކުގެ ދަތުރުފަތުރާއި މަސައްކަތްތައް ވަނީ މުޅިން ހުއްޓިފައެވެ. އީރާނުގެ ހަމަލާތަކާ ގުޅިގެން ފުރަތަމަ ހަފުތާގެ ތެރޭގައި ޖުމްލަ ގެއްލުން 2.5 ބިލިއަނާއި 6 ބިލިއަން ޑޮލަރާ ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް އަރާނެ ކަމަށް ލަފާކުރެވޭއިރު، މީގެ ތެރޭގައި ދިފާއީ މިސައިލްތަކަށް ހޭދަވި 1.5 ބިލިއަނާއި 7 ބިލިއަން ޑޮލަރާ ދެމެދުގެ ބޮޑު ހޭދަވެސް ހިމެނެއެވެ.
ބުނާނުގައި ހަރަކާތްތެރިވާ އީރާނުގެ އެހީތެރިކަން ލިބޭ ހިޒްބުالله ޖަމާއަތުން އިސްރާއީލުގެ އުތުރުގެ ސަރަހައްދުތަކަށް ދޭ ހަމަލާތައް ވަރުގަދަކުރުމާ ގުޅިގެން، އެ ސަރަހައްދުގެ ގިނަ ބަޔަކު ވަނީ ގެދޮރު ދޫކޮށް ރައްކާތެރި ހިސާބުތަކަށް ބަދަލުވެފައެވެ. ބޯޑަރު ސަރަހައްދުގައި ހިނގި މި ކުރިމަތިލުންތަކުގައި މިހާތަނަށް 200 އަށްވުރެ ގިނަ މީހުންގެ ފުރާނަ ވަނީ ގެއްލިފައެވެ.
މި ހާލަތުގެ ސަބަބުން އިސްރާއީލުގެ އަސްކަރީ ބާރުތައް އެހެން ދިމަދިމާލަށް ބަދަލުކުރަން ޖެހުނުއިރު، ލުބުނާނުގެ ދެކުނަށް އެއްގަމު މަގުން ސިފައިން ފޮނުވަން ޖެހުމުން ހަނގުރާމައިގެ ހަރަދުތައް ވަނީ އިންތިހާއަށް އުފުލިފައެވެ. ހަމައެއާއެކު، އީރާނުން ވަނީ އިސްރާއީލުގެ އިތުރުން އެމެރިކާގެ އަސްކަރީ މަރުކަޒުތަކަށް ވެސް އަމާޒުކޮށް ހަމަލާތައް ފޮނުވާލާފައެވެ. މިއީ އެމެރިކާގެ ބާރުތަކަށް ކުރިމަތިކުރި ސީދާ ގޮންޖެހުމެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވެއެވެ. ވޮޝިންޓަނުން މި ހަމަލާތަކުގައި ބައިވެރިވާ ކަމަށް ބުނެ، ތެހެރާނުން ވަނީ ގަލްފް ސަރަހައްދާއި މެދުއިރުމަތީގެ އެކި ގައުމުތަކުގައި ހުރި އެމެރިކާގެ ބޭސްތަކަށް ހަމަލާދީފައެވެ.
ބަހްރޭން، ކުވެއިތު، ގަތަރު، ޔޫއޭއީ، ސައުދީ އަރަބިއްޔާ، އިރާގު، އުރުދުން އަދި ސައިޕްރަސްގައި ހުރި އެމެރިކާގެ ވަސީލަތްތަކަށް އީރާނުގެ މިސައިލްތައް އަމާޒުވިއެވެ. މި ހަމަލާތަކުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން އެމެރިކާ ސިފައިންގެ ހަތް މީހަކު މަރުވެ 20 މީހަކު ޒަހަމްވިއިރު، އެމެރިކާއަށް ތާއީދުކުރާ ކުރުދީ ހަނގުރާމަވެރިންގެ ތެރެއިން އެކަކު މަރުވެ ތިން މީހަކަށް އެކިވަރުގެ އަނިޔާތައް ލިބުނެވެ.
މި ހަމަލާތަކުގެ ތެރެއިން ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެއް ހާދިސާއަކީ ބަހްރޭންގެ ޖުފެއިރުގައި ހުންނަ އެމެރިކާގެ ކަނޑުގެ ސިފައިންގެ ފަސްވަނަ ފްލީޓްގެ މައި މަރުކަޒަށް ދިން މިސައިލް ހަމަލާތަކެވެ. މި ހަމަލާގެ ސަބަބުން އެތަނުގެ އިމާރާތްތަކުގައި އަލިފާން ރޯވެ، އަސްކަރީ މަސައްކަތްތަކަށް ބޮޑެތި ހުރަސްތަކެއް ކުރިމަތިވިއެވެ.
ގަތަރުގައި ހުންނަ އެމެރިކާގެ ސެންޓްރަލް ކޮމާންޑުގެ މުހިންމު މަރުކަޒެއް ކަމަށްވާ އަލް އުދައިދު އެއާ ބޭސްއަށް ދިން ހަމަލާގައި، ގާތްގަނޑަކަށް 1.1 ބިލިއަން ޑޮލަރުގެ އަގުހުރި AN/FPS-132 ރޭޑާ ސިސްޓަމަކަށް ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ލިބުނެވެ. މީގެ އިތުރުން ކުވެއިތުގެ އަލީ އަލް ސާލިމް އެއާ ބޭސްއަށާއި، ޔޫއޭއީގެ އައްޛަފްރާ އަދި އުރުދުންގެ މުވައްފަޤު ސަލްތީއަށް ވެސް ހަމަލާތައް އަމާޒުވިއެވެ. އުރުދުންގެ ވެރިރަށް އައްމާންއަށް ގޮވުންތަކުގެ އަޑު އިވިފައިވާ ކަމަށް ރިޕޯޓްތައް ބުނާއިރު، ކުވެއިތުގައި ހުރި އެމެރިކާގެ އަސްކަރީ މަރުކަޒަކަށް ދިން ޑްރޯން ހަމަލާއެއްގައި އެމެރިކާ ސިފައިންގެ ހަ މީހަކު ވަނީ މަރުވެފައެވެ.
އީރާނުން ވަނީ އަސްކަރީ ތަންތަނުގެ އިތުރުން ސިޔާސީ މަރުކަޒުތަކަށް ވެސް ޑްރޯން ބޭނުންކޮށްގެން ހަމަލާދީފައެވެ. އެގޮތުން ސައުދީ އަރަބިއްޔާގެ ރިޔާޟްގައި ހުންނަ އެމެރިކާ އެމްބަސީގައި އަލިފާން ރޯކޮށްލާފައިވާއިރު، ކުވެއިތު ސިޓީގައި ހުރި އެމެރިކާގެ އިމާރާތަކަށް ވެސް ވަނީ ގެއްލުންތަކެއް ދީފައެވެ.
މި ހަމަލާތަކާ ގުޅިގެން މުޅި ދުނިޔޭގައި އެމެރިކާގެ ސަލާމަތީ ފިޔަވަޅުތައް ވަރުގަދަކޮށް، ހަމަލާތަކުގެ އަސަރުކުރި ސަރަހައްދުތަކުގެ ވައިގެ ދަތުރުފަތުރުތައް މެދުކަނޑާލިއެވެ. އެމެރިކާގެ އަސްކަރީ ވަސީލަތްތަކަށް ލިބުނު މާލީ ގެއްލުންތައް އިންތިހާއަށް ބޮޑެވެ. އެގޮތުން ތާޑް (THAAD) އަދި ރޭޑާ ސިސްޓަމްތަކަށް ލިބުނު ގެއްލުން ކޮންމެ ސިސްޓަމަކަށް 300 އާއި 500 މިލިއަން ޑޮލަރާ ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް އަރާއިރު، ފުރަތަމަ ހަފުތާގައި އެމެރިކާއާއި އެކުވެރި ގައުމުތަކަށް ލިބުނު ޖުމްލަ ގެއްލުން 10 ބިލިއަނާއި 20 ބިލިއަން ޑޮލަރާ ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް އަރާނެ ކަމަށް ލަފާކުރެވެއެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ދިފާއީ ކަންކަމަށް ބޭނުންކުރި އިންޓަސެޕްޓާ މިސައިލްތަކަށް ހޭދަވި ބިލިއަނުން ޑޮލަރު ވެސް ހިމެނެއެވެ.
އީރާނުގެ ފުޅާ ދާއިރާއެއްގެ ބަދަލުހިފުމުގެ ސިޔާސަތުގެ ދަށުން، އެމެރިކާ ސިފައިން ގާއިމުވެތިބޭ ގަލްފުގެ ގައުމުތަކަށް ވެސް ވަނީ އަމާޒުކޮށްފައެވެ. ސައުދީ އަރަބިއްޔާ، ބަހްރޭން، ގަތަރު، ޔޫއޭއީ، ކުވެއިތު، އޮމާން އަދި އުރުދުންއަށް ދިން ހަމަލާތަކުގެ ސަބަބުން އެ ގައުމުތަކުގެ މުހިންމު ވަސީލަތްތަކަށް ބުރޫއަރާފައިވާއިރު، ގަލްފުގެ ގައުމުތަކުން މަދުވެގެން ނުވަ މީހުން މަރުވި ކަމަށް ރިޕޯޓްކޮށްފައިވެއެވެ.
ހަކަތައާ ބެހޭ މަރުކަޒުތަކަށް އަމާޒުކޮށް ދިން ހަމަލާތަކުގެ ތެރެއިން، ޑްރޯން ހަމަލާއެއްގެ ސަބަބުން ސައުދީ އަރަމްކޯގެ ރައުސް ތަނޫރާ ރިފައިނަރީ ބަންދުކުރަން ޖެހި، ތެޔޮ ބޭރުކުރުން މެދުކަނޑާލަން ޖެހުނެވެ. މީގެ ސަބަބުން ދުނިޔޭގެ ބާޒާރުގައި ތެޔޮ ފީފާއެއްގެ އަގު 80 އާއި 82 ޑޮލަރާ ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް ވަނީ އުފުލިފައެވެ.
ޔުނައިޓެޑް އަރަބް އެމިރޭޓްސްގެ އަބޫދާބީގެ އެއާޕޯޓުތަކާއި ކަރަންޓު އުފައްދާ މަރުކަޒުތަކަށް އަމާޒުކޮށް ދިން ހަމަލާތަކެއްގައި ގާތްގަނޑަކަށް 20 މީހުން ޒަހަމްވިއެވެ. މީގެ އިތުރުން ކުވެއިތުގެ ވައިގެ ބަނދަރަށް ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ލިބިފައިވާއިރު، ގަތަރުން ވަނީ އެ ގައުމަށް އަމާޒުވި ބައެއް މިސައިލްތައް ވައްޓާލާފައެވެ. ނަމަވެސް މިސައިލްގެ ބައިތައް ވެއްޓިދާނެތީ ރައްކާތެރިކަމުގެ ފިޔަވަޅެއްގެ ގޮތުން ރައްޔިތުން ގޭގައި ތިބުމަށް ގަތަރު ސަރުކާރުން ވަނީ އިލްތިމާސްކޮށްފައެވެ.
މި ހަމަލާތައް ހަމައެކަނި އަސްކަރީ ތަންތަނަށް ހަނިވެފައެއް ނުވެއެވެ. ބަހްރޭނާއި ދުބާއީގައި ހުރި އަގުބޮޑު ހޮޓާތަކާއި، އާންމުން ދިރިއުޅޭ އިމާރާތްތަކުގެ އިތުރުން ސްކޫލްތަކާއި ހޮސްޕިޓަލްތަކަށް ވެސް ވަނީ ހަމަލާދީފައެވެ. ހަމައެއާއެކު، އީރާނުން ވަނީ އާރަޝް މަރުކާގެ ޑްރޯން ބޭނުންކޮށްގެން އަޒަރުބައިޖާނަށް ދޭ ހަމަލާތައް އިތުރުކޮށްފައެވެ. ސައިޕްރަސްގައި ހުންނަ އިނގިރޭސިވިލާތުގެ އާރް.އޭ.އެފް ބޭހަށް ހިޒްބުاللهގެ ޑްރޯން ހަމަލާއެއް އަމާޒުވުމާ ގުޅިގެން ވިލާތުގެ ގައުމުތަކުން ވަނީ އެ ސަރަހައްދުގެ ސަލާމަތީ ކަންކަން ވަރުގަދަކޮށްފައެވެ. ޔޫއޭއީގައި ހުންނަ ފަރަންސޭސި އަސްކަރީ މަރުކަޒަކަށް ވެސް މި ހަމަލާތަކުގެ އަސަރު ވަނީ ކޮށްފައެވެ.
ދުނިޔޭގެ ތެލުގެ ވިޔަފާރީގެ ބޮޑު ބައެއް ހިއްސާކުރާ ހޯރްމޫޒް ކަނޑުއޮޅިން ދަތުރުކުރާ އުޅަނދުފަހަރުގެ އަދަދު، އައި.އާރް.ޖީ.ސީގެ އިންޒާރުތަކާ ގުޅިގެން ވަރަށް ބޮޑަށް މަދުވެ، އިގްތިސާދީ ނުތަނަވަސްކަން ވަނީ ބޮޑުވެފައެވެ. ގަލްފްގެ ގައުމުތަކުގެ އުމްރާނީ ވަސީލަތްތަކަށް ލިބުނު ގެއްލުން 10 ބިލިއަނާއި 50 ބިލިއަން ޑޮލަރަށް އަރާނެ ކަމަށް ލަފާކުރެވޭއިރު، ފަތުރުވެރިކަމާއި ވައިގެ ދަތުރުފަތުރުގެ ސިނާއަތް ވަނީ މުޅިން ހުއްޓުމަކަށް އައިސްފައެވެ.
އީރާނުން ދެމުންދާ ހަމަލާތަކުގެ ސަބަބުން އިގްތިސާދީ ގޮތުން ނޭދެވޭ ބޮޑެތި އަސަރުތަކެއް ދަނީ ކުރަމުންނެވެ. ތެޔޮ ފޯރުކޮށްދިނުމަށް ހުރަސްތައް ކުރިމަތިވުމުގެ ސަބަބުން ހަކަތައިގެ ރައްކާތެރިކަން ގެއްލި، ދުނިޔޭގެ މާލީ ބާޒާރުތަކަށް ވަނީ ބޮޑެތި ލޮޅުންތަކެއް އަރާފައެވެ. އިސްރާއީލަށް ކޮންމެ ހަފުތާއަކު 3 ބިލިއަން ޑޮލަރުގެ މާލީ ގެއްލުން ލިބެމުންދާއިރު، މީގެ ސަބަބުން އެ ގައުމުގެ އިގްތިސާދީ ހީނަރުކަން އިތުރުވެ، ޖީޑީޕީގެ ނިސްބަތުން ދަރަނި އިންތިހާއަށް މައްޗަށް ދިއުމުގެ ބިރު އެބައޮތެވެ.
އެމެރިކާގެ އަސްކަރީ ހަރަކާތްތަކަށް ފުރަތަމަ ހަފުތާގައި އެކަނިވެސް 5 ބިލިއަން ޑޮލަރު ހޭދަވެފައިވާއިރު، މި ހަމަނުޖެހުން ދިގުލައިގެން ގޮސްފިނަމަ އެ ޚަރަދު 40 ބިލިއަނާއި 210 ބިލިއަން ޑޮލަރާ ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް އުފުލިގެންދާނެ ކަމަށް ބެލެވެއެވެ.
މީގެ އިތުރުން އިންސާނީ ގޮތުން ލިބޭ ގެއްލުންތައް ވެސް އިންތިހާއަށް ބޮޑެވެ. އިސްރާއީލާއި ލުބުނާނުގެ ގިނަ އަދަދެއްގެ ބަޔަކު ރައްކާތެރިކަން ހޯދުމަށް ގެދޮރު ދޫކޮށް ގޮސްފައިވާއިރު، ސަރަހައްދީ ދަތުރުފަތުރުތަކަށް ހުރަސް އެޅި ގިނަ ބަޔަކު ވަނީ ތާށިވެފައެވެ. އަދި ހަނގުރާމައިގެ ސަރަހައްދުތަކުގައި ބޮޑު ބަޑުހައިހޫނުކަމެއް ފެތުރިދާނެ ކަމުގެ އިންޒާރު ވަނީ ލިބިފައެވެ. އީރާނުގެ ހަމަލާތަކުގައި މަރުވި މީހުންގެ އަދަދު، އެމެރިކާ އާއި އިސްރާއީލުން ތެހެރާނަށް ދިން ހަމަލާތަކުގައި މަރުވި 787 އަށްވުރެ ގިނަ މީހުންނަށްވުރެ މަދު ނަމަވެސް، މިއިން ހާމަވަނީ އީރާނުގެ "އެސިމެޓްރިކް ވޯފެއާ" ނުވަތަ ނުސީދާ ހަނގުރާމައިގެ ވަރުގަދަ ގާބިލުކަމެވެ.
އިއްތިހާދީ ގައުމުތަކަށް އަމާޒުކޮށް އީރާނުން ދޭ ހަމަލާތަކުގެ ސަބަބުން މި މައްސަލަ ވަނީ ބައިނަލްއަގުވާމީ ފެންވަރަށް ފުޅާވެފައެވެ. މީގެ ތެރެއަށް ވިލާތުގެ ބާރުތައް ވަދެ، ނޭޓޯގެ ބައިވެރިވުން އޮތް ބޮޑު ނުރައްކަލަކަށް މިކަން ވަނީ ބަދަލުވެފައެވެ. މާޗް 8 އާ ހަމައަށް، އީރާނުގެ އަމަލުތަކުގެ ސަބަބުން އިސްރާއީލާއި އެކުވެރި ގައުމުތަކަށް ލިބުނު ޖުމްލަ ގެއްލުން 40 ބިލިއަނާއި 70 ބިލިއަން ޑޮލަރަށް ވުރެ މަތިވެފައިވާއިރު، މިއީ މަސްލަހަތު ގޯސްވުމުގެ ސަބަބުން ދައްކަންޖެހޭ ބޮޑު އަގު ހާމަކޮށްދޭ ކަމެކެވެ.
މި ނުރައްކާތެރި ދަނޑިވަޅުގައި އީރާނުގެ ބަދަލުހިފުމުގެ އަމަލުތަކުން ފެންނަނީ ސަރަހައްދީ އިއްތިހާދުތަކުގެ ބަލިކަށިކަމާއި، ހިފެހެއްޓުމެއް ނެތް އުދުވާނުގެ ބިރުވެރިކަމެވެ. ޑިޕްލޮމެޓިކް މަގުން އަވަސް ހައްލެއް ނުފެނިއްޖެނަމަ، ގެއްލުންތައް ދާނީ އިތުރުވަމުންނެވެ. އަދި މީގެ ސަބަބުން ކުރިއަށް އޮތް ޖީލުތަކަށް މެދުއިރުމަތީގެ ސޫރަ މުޅިން ބަދަލުވެގެންދާނެއެވެ.
އީރާނުން ދެމުންދާ ހަމަލާތަކުގެ ސަބަބުން އިގްތިސާދީ ގޮތުން ނޭދެވޭ ބޮޑެތި އަސަރުތަކެއް ދަނީ ކުރަމުންނެވެ. ތެޔޮ ފޯރުކޮށްދިނުމަށް ހުރަސްތައް ކުރިމަތިވުމުގެ ސަބަބުން ހަކަތައިގެ ރައްކާތެރިކަން ގެއްލި، ދުނިޔޭގެ މާލީ ބާޒާރުތަކަށް ވަނީ ބޮޑެތި ލޮޅުންތަކެއް އަރާފައެވެ. އިސްރާއީލަށް ކޮންމެ ހަފުތާއަކު 3 ބިލިއަން ޑޮލަރުގެ މާލީ ގެއްލުން ލިބެމުންދާއިރު، މީގެ ސަބަބުން އެ ގައުމުގެ އިގްތިސާދީ ހީނަރުކަން އިތުރުވެ، ޖީޑީޕީގެ ނިސްބަތުން ދަރަނި އިންތިހާއަށް މައްޗަށް ދިއުމުގެ ބިރު އެބައޮތެވެ.
އެމެރިކާގެ އަސްކަރީ ހަރަކާތްތަކަށް ފުރަތަމަ ހަފުތާގައި އެކަނިވެސް 5 ބިލިއަން ޑޮލަރު ހޭދަވެފައިވާއިރު، މި ހަމަނުޖެހުން ދިގުލައިގެން ގޮސްފިނަމަ އެ ޚަރަދު 40 ބިލިއަނާއި 210 ބިލިއަން ޑޮލަރާ ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް އުފުލިގެންދާނެ ކަމަށް ބެލެވެއެވެ.
މީގެ އިތުރުން އިންސާނީ ގޮތުން ލިބޭ ގެއްލުންތައް ވެސް އިންތިހާއަށް ބޮޑެވެ. އިސްރާއީލާއި ލުބުނާނުގެ ގިނަ އަދަދެއްގެ ބަޔަކު ރައްކާތެރިކަން ހޯދުމަށް ގެދޮރު ދޫކޮށް ގޮސްފައިވާއިރު، ސަރަހައްދީ ދަތުރުފަތުރުތަކަށް ހުރަސް އެޅި ގިނަ ބަޔަކު ވަނީ ތާށިވެފައެވެ. އަދި ހަނގުރާމައިގެ ސަރަހައްދުތަކުގައި ބޮޑު ބަޑުހައިހޫނުކަމެއް ފެތުރިދާނެ ކަމުގެ އިންޒާރު ވަނީ ލިބިފައެވެ. އީރާނުގެ ހަމަލާތަކުގައި މަރުވި މީހުންގެ އަދަދު، އެމެރިކާ އާއި އިސްރާއީލުން ތެހެރާނަށް ދިން ހަމަލާތަކުގައި މަރުވި 787 އަށްވުރެ ގިނަ މީހުންނަށްވުރެ މަދު ނަމަވެސް، މިއިން ހާމަވަނީ އީރާނުގެ "އެސިމެޓްރިކް ވޯފެއާ" ނުވަތަ ނުސީދާ ހަނގުރާމައިގެ ވަރުގަދަ ގާބިލުކަމެވެ.
އިއްތިހާދީ ގައުމުތަކަށް އަމާޒުކޮށް އީރާނުން ދޭ ހަމަލާތަކުގެ ސަބަބުން މި މައްސަލަ ވަނީ ބައިނަލްއަގުވާމީ ފެންވަރަށް ފުޅާވެފައެވެ. މީގެ ތެރެއަށް ވިލާތުގެ ބާރުތައް ވަދެ، ނޭޓޯގެ ބައިވެރިވުން އޮތް ބޮޑު ނުރައްކަލަކަށް މިކަން ވަނީ ބަދަލުވެފައެވެ. މާޗް 8 އާ ހަމައަށް، އީރާނުގެ އަމަލުތަކުގެ ސަބަބުން އިސްރާއީލާއި އެކުވެރި ގައުމުތަކަށް ލިބުނު ޖުމްލަ ގެއްލުން 40 ބިލިއަނާއި 70 ބިލިއަން ޑޮލަރަށް ވުރެ މަތިވެފައިވާއިރު، މިއީ މަސްލަހަތު ގޯސްވުމުގެ ސަބަބުން ދައްކަންޖެހޭ ބޮޑު އަގު ހާމަކޮށްދޭ ކަމެކެވެ.
މި ނުރައްކާތެރި ދަނޑިވަޅުގައި އީރާނުގެ ބަދަލުހިފުމުގެ އަމަލުތަކުން ފެންނަނީ ސަރަހައްދީ އިއްތިހާދުތަކުގެ ބަލިކަށިކަމާއި، ހިފެހެއްޓުމެއް ނެތް އުދުވާނުގެ ބިރުވެރިކަމެވެ. ޑިޕްލޮމެޓިކް މަގުން އަވަސް ހައްލެއް ނުފެނިއްޖެނަމަ، ގެއްލުންތައް ދާނީ އިތުރުވަމުންނެވެ. އަދި މީގެ ސަބަބުން ކުރިއަށް އޮތް ޖީލުތަކަށް މެދުއިރުމަތީގެ ސޫރަ މުޅިން ބަދަލުވެގެންދާނެއެވެ.
ރިއެކްޝަންސް
